Ímyndum okkur að nú sé árið 2005 og ég sé bankamaður – (good times). Í ráðningarsamningi mínum er kveðið á um valrétt til að kaupa hlutabréf í framtíðinni, á einhverju fyrirfram ákveðnu gengi.
Kauprétturinn er útfærður á einfaldan hátt. Eftir 5 ár má ég kaupa 1.000 bréf á gengi dagsins í dag (segjum 20kr hvert bréf). Ég get því lagt út 20.000kr eftir 5 ár til að kaupa hlutabréfin, en auðvitað geri ég það bara ef þau hafa hækkað í verði. Til dæmis ef bréfin hafa hækkað í 25kr þá kaupi ég 1.000 bréf á 20.000kr en get svo selt þau á 25.000kr – ég hef grætt 5.000kr.
Svona kaupréttarsamningar voru mjög vinsælir, því þarna er stjórnendum umbunað fyrir hækkun á mörkuðum (það er efni í aðra ritgerð hvort kaupréttir skapi principal agent problem) og margir telja að þetta sé góð leið til að veita starfsmönnum og stjórnendum hlutdeild í auknum hagnaði hluthafa.
En nú er vandamál – þessi kaupréttur skapar skattbyrði. Samkvæmt verðmati kauprétta þá er þessi réttur einhvers virði – þó enginn peningur hafi verið færður á reikninginn minn, þá var verið að færa mér verðmæti. Ef við ímyndum okkur að ég hafi ekki bara verið bankamaður, heldur bankastjóri og þessir kaupréttir voru ekki 1.000 heldur 1.000.000 þá verður skattbyrðin allt í einu frekar þung. Jafnvel svo þung að launin mín duga ekki til að borga skattinn, og þá þarf ég að taka lán.
- hvað gera bændur þá?
Við finnum upp eitthvað annað tæki sem hefur sömu útkomu fyrir mig, en myndar litla sem enga skattbyrði.
Hvað ef mér er veitt lán til að kaupa bréfin strax í dag? – þá græði ég ef bréfin hækka í verði, og ég þarf ekki að borga skatt því lán myndar ekki skattskyldu.
… jú, þetta gæti gengið en því miður er komið nýtt vandamál. Allt í einu skulda ég 20milljónir, sem ég þarf að borga sama hvernig árar. En bændur deyja ekki ráðalausir, við leysum þetta nýja vandamál á einfaldan hátt. Við færum lánið í dótturfélag og ákveðum að eina veðið fyrir láninu séu bréfin sjálf – þannig að ef hlutabréfaverð fellur, þá getur bankinn bara gengið að bréfunum og þetta er allt í dótturfélagi þannig að ég hef enga ábyrgð. Vandamálið er leyst – mér voru færð verðmæti, en engin skattbyrði myndaðist. Svít!
Auðvitað getur bankinn reynt að halda því fram að þetta hafi ekki verið verðmætaflutningur, en lítum á staðreyndir málsins. Bankinn veitir lán en tekur hlutabréfaáhættu í staðin (einu veðin fyrir láninu eru bréfin sjálf og þetta er geymt í dótturfélagi). Í slíkum strúktúr er alveg ljóst að vaxtaálag þarf að endurspegla áhættuna – sem reiknast út frá sveiflum hlutabréfanna. Greiðslugeta skuldara er alveg óviðkomandi áhættu því strúktúrinn tryggir að hann mun aldrei borga ef verðmæti bréfana fellur undir skuldabyrðina. Þessi lán hefðu því átt að vera með vöxtum sem voru nær yfirdráttarvöxtum en ekki LIBOR plús smá álag (reyndar breytist málið ef ég legg fram eigið fé sem tryggingu, en í þessu ímyndaða dæmi geri ég það ekki).
Í fyrra dæminu (kaupréttur) eru verðmætatilfærslan metin með kenningum um verðmæti valrétta (Black Scholes og félagar), en í síðara dæminu er verðmætatilfærslan mismunur á þeim vöxtum sem ég fékk (Libor + álag) og þeim sem ég hefði átt að fá (yfirdráttarvextir). Ef við gefum okkur að yfirdráttarvextir séu 15% og Libor sé 2.5% og lánið mitt var með 250punktar í álag… þá er mismunurinn (15%-2.5%-2.5%) = 10% sem mér var gefið (greitt).
Hagfræðilega er ekki hægt að flýja þessa staðreynd – það er ekki hægt að flytja verðmæti á milli aðila þannig að núverandi verðmæti séu 0 en að vænt framtíðarverðmæti séu mikil. Meiraðsegja Happaþrenna hefur 100kr núvirt verðmæti. Ef vinnuveitandi ákveður að borga mér Happaþrennu í laun, þá myndast 100kr skattstofn (í Happaþrennudæminu lít ég framhjá að skattalög gætu mögulega leyft 100kr gjafir án þess að mynda skattskyldu – hlutabréfakaup uppá tugi milljóna eru kláralega yfir öllum slíkum mörkum).
Eru lán með þessum strúktúr ekki skattsvik? Mér voru færð verðmæti að launum í tengslum við störf mín hjá bankanum, en ég borgaði aldrei skatt. Það er alveg sama þó verðmætin hafi síðar orðið að engu. Til samanburðar mætti ímynda sér að starfsmenn fengu hlutabréfin afhent. Þeir þurfa að borga skatt við afhendingu, en síðarmeir gæti hlutabréfaverðið fallið niður í núll (það tap geta þeir mögulega dregið að einhverjum hluta frá öðrum skattskyldum).
Fjölmiðlar virðast einblína á að þessi lán hafi verið veitt til að halda uppi hlutabréfaverði bankanna – það má vel vera að slíkar samsæriskenningar séu réttar. En ekki gleyma því hvernig lánin byrjuðu, þetta var allt gert til að losna undan skatti sem hefði myndast við kauprétti.
Athyglisvert! Þú ættir að koma þessu á framfæri við fjölmiðla.
Ein spurning varðandi skattinn í síðara dæminu: Ef hlutabréf hefðu hækkað í verði umfram kaupverð + vexti af láninu, hefði þá ekki hagnaðurinn (söluverð hlutabréfa – kaupverð hlutabréfa – vextir) verið skattlagur? Ef svarið við spurningunni er “já”, þá skiptir þetta kannski ekki miklu varðandi heildarskattgreiðslur þegar upp er staðið. Viðkomandi myndi borga þeim mun hærri skatt eftir því sem vextir af láninu eru lægri. Á hinn bóginn finnst mér það réttmæt spurning hjá þér hvort menn eigi ekki að borga skatt af verðmætum sem þeir fá sem þóknun fyrir vinnu á því ári sem þeir fá verðmætin afhent.