Spliffdonk

skemmtileg frétt

http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/08/17/sundlaugin_haekkar_um_112_milljonir/

Fyrir það fyrsta er stórskemmtilegt, og fyndið, að Álftanes þurfi að borga meira fyrir þessa sundlaug. En burtséð frá því – þá er dómurinn fáránlegur.

Til hvers gerir fólk eiginlega samininga? Það er eitt ef hlutar samnings eru dæmdir ólöglegir (til að mynda vísitölutenging við erlenda gjaldmiðla, eða ef við gerum samning um sölu á landa) en í þessu tilfelli er talað um forsendubrest út af því að verðbólga var meiri en menn gerðu ráð fyrir. Semsagt, ef ég er launþegi og ég sem um ákveðin laun en svo verður verðbólga miklu hærri en ég gerði ráð fyrir – er þá forsendubrestur og ég fæ launahækkun? En hvað ef ég keypti mér hús á verðtryggðu láni (í ISK) en svo varð verðbólga miklu meiri en ég gerði ráð fyrir… fæ ég þá afslátt?

steikt.

Ímyndum okkur að nú sé árið 2005 og ég sé bankamaður – (good times). Í ráðningarsamningi mínum er kveðið á um valrétt til að kaupa hlutabréf í framtíðinni, á einhverju fyrirfram ákveðnu gengi.

Kauprétturinn er útfærður á einfaldan hátt. Eftir 5 ár má ég kaupa 1.000 bréf á gengi dagsins í dag (segjum 20kr hvert bréf). Ég get því lagt út 20.000kr eftir 5 ár til að kaupa hlutabréfin, en auðvitað geri ég það bara ef þau hafa hækkað í verði. Til dæmis ef bréfin hafa hækkað í 25kr þá kaupi ég 1.000 bréf á 20.000kr en get svo selt þau á 25.000kr – ég hef grætt 5.000kr.

Svona kaupréttarsamningar voru mjög vinsælir, því þarna er stjórnendum umbunað fyrir hækkun á mörkuðum (það er efni í aðra ritgerð hvort kaupréttir skapi principal agent problem) og margir telja að þetta sé góð leið til að veita starfsmönnum og stjórnendum hlutdeild í auknum hagnaði hluthafa.

En nú er vandamál – þessi kaupréttur skapar skattbyrði. Samkvæmt verðmati kauprétta þá er þessi réttur einhvers virði – þó enginn peningur hafi verið færður á reikninginn minn, þá var verið að færa mér verðmæti. Ef við ímyndum okkur að ég hafi ekki bara verið bankamaður, heldur bankastjóri og þessir kaupréttir voru ekki  1.000 heldur 1.000.000 þá verður skattbyrðin allt í einu frekar þung. Jafnvel svo þung að launin mín duga ekki til að borga skattinn, og þá þarf ég að taka lán.

- hvað gera bændur þá?

Við finnum upp eitthvað annað tæki sem hefur sömu útkomu fyrir mig, en myndar litla sem enga skattbyrði.

Hvað ef mér er veitt lán til að kaupa bréfin strax í dag? – þá græði ég ef bréfin hækka í verði, og ég þarf ekki að borga skatt því lán myndar ekki skattskyldu.

… jú, þetta gæti gengið en því miður er komið nýtt vandamál. Allt í einu skulda ég 20milljónir, sem ég þarf að borga sama hvernig árar. En bændur deyja ekki ráðalausir, við leysum þetta nýja vandamál á einfaldan hátt. Við færum lánið í dótturfélag og ákveðum að eina veðið fyrir láninu séu bréfin sjálf – þannig að ef hlutabréfaverð fellur, þá getur bankinn bara gengið að bréfunum og þetta er allt í dótturfélagi þannig að ég hef enga ábyrgð. Vandamálið er leyst – mér voru færð verðmæti, en engin skattbyrði myndaðist. Svít!

Auðvitað getur bankinn reynt að halda því fram að þetta hafi ekki verið verðmætaflutningur, en lítum á staðreyndir málsins. Bankinn veitir lán en tekur hlutabréfaáhættu í staðin (einu veðin fyrir láninu eru bréfin sjálf og þetta er geymt í dótturfélagi). Í slíkum strúktúr er alveg ljóst að vaxtaálag þarf að endurspegla áhættuna – sem reiknast út frá sveiflum hlutabréfanna. Greiðslugeta skuldara er alveg óviðkomandi áhættu því strúktúrinn tryggir að hann mun aldrei borga ef verðmæti bréfana fellur undir skuldabyrðina. Þessi lán hefðu því átt að vera með vöxtum sem voru nær yfirdráttarvöxtum en ekki LIBOR plús smá álag (reyndar breytist málið ef ég legg fram eigið fé sem tryggingu, en í þessu ímyndaða dæmi geri ég það ekki).

Í fyrra dæminu (kaupréttur) eru verðmætatilfærslan metin með kenningum um verðmæti valrétta (Black Scholes og félagar), en í síðara dæminu er verðmætatilfærslan mismunur á þeim vöxtum sem ég fékk (Libor + álag) og þeim sem ég hefði átt að fá (yfirdráttarvextir). Ef við gefum okkur að yfirdráttarvextir séu 15% og Libor sé 2.5% og lánið mitt var með 250punktar í álag… þá er mismunurinn (15%-2.5%-2.5%) = 10% sem mér var gefið (greitt).

Hagfræðilega er ekki hægt að flýja þessa staðreynd – það er ekki hægt að flytja verðmæti á milli aðila þannig að núverandi verðmæti séu 0 en að vænt framtíðarverðmæti séu mikil. Meiraðsegja Happaþrenna hefur 100kr núvirt verðmæti. Ef vinnuveitandi ákveður að borga mér Happaþrennu í laun, þá myndast 100kr skattstofn (í Happaþrennudæminu lít ég framhjá að skattalög gætu mögulega leyft 100kr gjafir án þess að mynda skattskyldu – hlutabréfakaup uppá tugi milljóna eru kláralega yfir öllum slíkum mörkum).

Eru lán með þessum strúktúr ekki skattsvik? Mér voru færð verðmæti að launum í tengslum við störf mín hjá bankanum, en ég borgaði aldrei skatt. Það er alveg sama þó verðmætin hafi síðar orðið að engu. Til samanburðar mætti ímynda sér að starfsmenn fengu hlutabréfin afhent. Þeir þurfa að borga skatt við afhendingu, en síðarmeir gæti hlutabréfaverðið fallið niður í núll (það tap geta þeir mögulega dregið að einhverjum hluta frá öðrum skattskyldum).

Fjölmiðlar virðast einblína á að þessi lán hafi verið veitt til að halda uppi hlutabréfaverði bankanna – það má vel vera að slíkar samsæriskenningar séu réttar. En ekki gleyma því hvernig lánin byrjuðu, þetta var allt gert til að losna undan skatti sem hefði myndast við kauprétti.

“guys, there is a dead body in the street”

Þessi orð féllu í skoðunarferðinni um Mumbai. Við vorum þrír í för, leigðum okkur litla rútu ásamt fararstjóra, og það var keyrt út um borgina. Ég hélt að fátt kæmi mér á óvart þessa daganna, en ég hafði rangt fyrir mér.

Hauslausar rottur, nakin börn á miðri götu og mannslík – þetta var skoðunarferðin um Mumbai.

Auðvitað hafði maður séð þetta allt í blöðum og sjónvarpi, en það er talvert annað að sjá þetta berum augum. Sjónvarp sýnir illa útbreiðslu fátæktarinnar. Sjónvarpið sýnir ekki hundruðir milljóna manna undir fátæktarmörkum. Í Mumbai býr fólk á hverri einustu götu – mannmergðin er ómælanleg, og út um allt eru börn að biðja um pening. Þegar lítill strákur á aldur við Þórarinn Orra stendur við hliðina á bílnum, í nærbuxum einum klæða og setur fingurna upp að munnium í von um pening – þá finnur maður ákveðna nálægð við fátæktina sem sjónvarp nær aldrei.

Ferðin var upplifun og lærdómsrík.

Annar hápunktur var að skoða húsið hans Ghandi. Þar sáum við herbergið hans, ásamt bréfaskriftum við ýmsa leiðtoga og safnið sýndi vel hlutverk Gahndi í sjálfstæðisbaráttunni. Þó var eitt bréf sem greip athygli mína sérstaklega – það var sent til Hitler.

Dear friend,

Friends have been urging me to write to you for the sake of humanity. But I have resisted their request, because of the feeling that any letter from me would be an impertinence. Something tells me that I must not calculate and that I must make my appeal for whatever it may be worth. It is quite clear that you are today the one person in the world who can prevent a war which may reduce humanity to the savage state. Must you pay that price for an object however worthy it may appear to you to be? Will you listen to the appeal of one who has deliberately shunned the method of war not without considerable success? I anticipate your forgiveness, if I have erred in writing to you.

                                                I remain,

                                         Your sincere friend,

                                                    M. K Gandhi.

Þar á eftir skoðuðum við Tower of Silence, þar sem meðlimir Parsi trúar leggja félagsmenn sína til hinstu hvílu. Líkin eru sett út sem fæði fyirir hrægamma því að vatn, eldur og jörð eru heilög efni sem má ekki nota til að brjóta niður líkamsleyfar. Þess vegna fá fuglarnir góðan mat. Þetta leiðir auðvitað til leiðinlegra hliðarverkana svosem hrægammar á sveif um ákveðn svæði í borginni.

Að heimsækja Indland (réttar að sagt Mumbai, því ég get ekkert fullyrt um aðrar borgir) var miklu meira kúltúrsjokk en að heimsækja Kína, því þar er fátæktin falin túristum. Mig grunar að Kommúnistaflokkurinn hafi ákveðið á flokksfundi fyrir Ólympíuleikana 2008 að betl og götubúseta í Peking væri refsiverð með lífláti – og þar með er málið leyst. Ekkert fólk á götunni.

Í flugvélinni frá London til Íslands var líka sláandi munur á fyrra umhverfi – í stað þess að sjá börn á götunni, þá voru 3 stelpur (5-10 ára gamlar) á Saga Class. Ég hef ekki séð þetta áður, og fussaði nokk þegar ég settist niður – hvaða fólk kaupir business klass miða handa börnunum sínum?

Þegar við lentum í Keflavík þá sá ég loksins pabba stelpnanna sem svaraði fyrri spurningu. Samt ég var reyndar ekki alveg viss svo þegar við biðum eftir töskunum stóðst ég ekki mátið að renna augunum í átt að merkimiðanum sem staðfesti fyrri grun – enginn annar en “E. Clapton” (eins og miðinn sagði).