Í allri umræðunni um Magma þá finnst mér eitt gleymast – það er alger vitleysa að útiloka ákveðinn hóp útlendinga frá því að fjárfesta á Íslandi.
Ég ætla að ýta til hliðar hvort sala á auðlindum þjóðarinnar sé góð, eða hvort það var fengið rétt verð. Ef til vill var borgað allt of lágt verð, en mínar áhyggjur beinast að lögunum sem hópur fólks vill nýta til að bjarga slæmum samningi.
Skoðum aðeins lögin varðandi fjárfestingar í orku og sjávarútvegsfyrirtækjum. Upphaflega voru sett lög sem meinuðu (eða takmörkuðu) útlendingum að fjárfestinga í viðkomandi atvinnuvegum. Síðar þá gekk Ísland í EES og þá þurfti að endurskoða lögin. Ég ætla ekki að skoða hversu fáránleg lögin eru eftir þá endurskoðun – heldur ætla ég að skoða upprunalegan tilgang.
Af einhverri ástæðu heldur löggjafinn að það sé betra fyrir þjóðfélagið að meina útlendingum að fjárfesta í ákveðnum atvinnugeirum… En er það raunverulega rétt?
Mögulega eru tvær ástæður fyrir að Íslenskir fjárfestar séu betri.
A) Ágóðanum verður frekar eytt í íslensku hagkerfi
B) Hliðarmarkmið íslenskra fjárfesta eru betri fyrir Ísland
Lítum á fyrri fullyrðinguna. Það þarf ekki annað en að skoða nokkur nærtæk dæmi til að sjá að þetta er hæpin fullyrðing. Hvað með fyrrverandi eigendur Íslensku bankana – Geymdu þeir allan sinn pening á Íslandi, eyddu þeir peningnum á Íslandi? Voru fjárfestingar þeirra góðar fyrir íslenskt hagkerfi? Án þess að svara þessum spurningum, þá geta líklega allir verið sammála að það er ekkert augljóst að erlendir fjárfestar hefðu verið verri fyrir íslenskt hagkerfi.
Auðvitað má finna gagndæmi, um fjárfesta sem hafa það að markmiði að eyða hagnaði sínum á Íslandi – eða endurfjárfesta á Íslandi… en það er gjörsamlega fáránlegt að setja lög sem meina útlendingum að fjárfesta bara vegna þess að sumir íslenskir fjárfestar munu endurfjárfesta (eða eyða) hagnaðinum á Íslandi. Mun betra væri að búa til skattaumhverfi, eða einhverskonar hvatakerfi, sem ýtir undir endurfjárfestingu á Íslandi. Tildæmis mætti ákveða að öll fyrirtæki í sjávarútvegi og orkumálum verða að vera skráð í íslenska kauphöll í íslenskum krónum – fjárfestar þeirra verða að borga X% skatt ef bréfin eru seld og hagnaði breytt í erlenda mynt innan 5 ára… en engin skattur ef hagnaður er endurfjárfestur á íslandi. Einni mætti setja reglur sem kveða á um innkaup þessara fyrirtækja (þau fá afslátt ef aðföng þeirra eru íslensk).
Síðari fullyrðingin (hliðarmarkmið íslenskra fjárfesta séu betri fyrir Ísland) gerir ráð fyrir því að Íslenskir fjárfestar séu líklegri til að stýra fyrirtækjunum þannig að íslenskt hagkerfi græði meira.
Fjárfestar setja pening í fyrirtæki til að fá arðsemi. Í sumum tilfellum eru fjárfestar einnig með önnur markmið, og þar virðist íslenski löggjafinn halda því fram að íslenskir fjárfestar séu alltaf með betri markmið fyrir Ísland. Þetta er hæpið, vægast sagt mjög hæpið. Það er ekkert sem segir að persónuleg markmið íslenskra fjárfesta séu alltaf jákvæð fyrir íslenskt hagkerfi. Þeir kunna vel að hafa persónuleg markmið að knésetja fyrrverandi keppinauta eða gamla féndur, eða þeir kunna að hafa markmið að ná yfirráðum í ákveðnum atvinnugreinum (t.d. ná einokun í endursölu eða fjölmiðlun). Þó er rétt að benda á að erlendir fjárfestar eru oft með persónuleg markmið – en getum við virkilega fullyrt að erlendir fjárfestar séu að jafnaði með svo slæm markmið að það sé nauðsynlegt að meina þeim aðgang?
Svo má auðvitað segja að erlendir aðilar séu líklegri til að flytja starfsemi fyrirtækja erlendis – en þar er tvennt sem þarf að hafa í huga. 1) Ef fjárfestar telja að höfðustöðvar fyrirtækja séu best fluttar í önnur lönd, þá munu þeir taka þá ákvörðun byggða á væntum ágóða – ekki fæðingarstað. 2) Ef einhver fyrirtæki eru föst á Íslandi þá eru það orku- og fiskvinnslufyrirtæki.
Til viðbótar er rétt að taka tvennt fram. Í fyrra lagi þá fæst lægra verð fyrir vörur þegar mengi mögulegra kaupenda er takmarkað. Hið síðara er að fjárfestingar erlendra aðila hafa í för með sér kaup á íslenskum krónum sem styrkir gengið.
… að lokum má ekki gleyma því að lögin voru endurbætt, og nú er litið á alla innan EES sem Íslendinga. Spánverjar eru góðir, Kanadabúar eru vondir (sem fjárfestar á Íslandi).
Ef til vill átti aldrei að selja/leigja orkuauðlindirnar, og ef til vill ætti að setja auðlidagjald á fist og orku – en framangreind lög voru ekki skrifuð til að leysa það vandamál. Það er verið að beita slæmum lögum til að ná fram réttlæti sem þeim var aldrei ætlað að ná.
Einhverntíman munum Ísland opna fyrir gjaldeyrisviðskipti á ný. Í slíku hagkerfi hafa peningar ekkert þjóðerni – og fjárfestar, með eignarhaldsfélög um allan heim, hafa litla þjóðerniskennd. Hvað græðum við þá á innlendu (Evrópsku) eignarhaldi?
Við skulum henda allri löggjöf í ruslið sem ýtir undir einangrun eða útlendingahatur. Við skulum frekar setja lög sem útfæra hvernig við viljum ráðstafa eigum þjóðarinnar.
