Spliffdonk

Samningaviðræður Íslands við ESB eru að hefjast, og mér finnst við það tilefni rétt að hugleiða eitt af stærstu málunum – yfirráð yfir auðlindum landsins.

Össur Skarphéðinsson minntist á þetta í skriflegri yfirlýsingu á ríkjaráðstefnu í Brussel þann 27 júlí 2010. Í íslenskri þýðingu yfirlýsingarinnar segir – “Við höfum háð harða baráttu til að öðlast yfirráð yfir auðlindinni innan efnahagslögsögu okkar”

Við fyrsta yfirlestur þá finnst manni að þetta sé augljóst. Yfirráð gefur til kynna að viðkomandi ráði yfir umræddri eign. En málin flækjast þegar viðkomandi er heil þjóð, og eignin hefur í eðli sínu miklar takmarkanir á nýtingu, framsali, tíma osfrv.

Það er nauðsynlegt að skilgreina hvað yfirráð þýða – því annars mun aldrei skapast sátt um aðildarviðræður… fólk mun hafa mismunandi hugmyndir um réttindi og skyldur, og á endanum verður til stór hópur andstæðinga og fylgjenda sem hafa ranghugmyndir um mögulegt afsal réttinda. Umræðan um yfirráð er farin að minna mig á umræðuna um þjóðernisást (e. patriotism) í Bandaríkjunum á Bush tímabilinu – og þegar einhver umræða er komin á Bush stigið, þá er hún í ruglinu.

Það er rétt að taka fram að ég hef enga skoðun á inngöngu í ESB. Ég veit ekkert hvort aðild að ESB mun auka hagsæld á Íslandi, en það er samt rétt að taka fram tvö atriði sem geta mögulega skekkt mína sýn á samningaferlinu. Í fyrsta lagi bý ég í Bandaríkjunum og sé hagkvæmni (og galla) þess að vera hluti af sterku ríkjabandalagi, og í öðru lagi þá er ég atvinnu-samningamaður (hér vil ég minna á að atvinnu-eitthvað hefur ekkert endilega gæði í för með sér, það þýðir bara að viðkomandi fær tekjur af starfinu ). Starf mitt felst í því að skapa ný tækifæri og leysa vandamál með samningum. Eins og skurðlæknirinn, þá kann að vera að fyrsta lausnin sem mér dettur í hug sé að skera sjúklinginn – þegar hann þarf bara vítamín. En burtséð frá þeirri greiningu, þá ákvað ríkisstjórnin að trilla sjúklingnum inn á skurðstofu, svæfingin er farin að virka – og þá þýðir ekkert að rífast um vítamín. Það skiptir mestu máli að aðgerðin gangi vel. Þó ég velji skurðaðgerð sem myndlíkingu, þá er þetta tiltekna samningsferli mun þægilegra en skurðaðgerð – við munum kjósa í lokin hvort aðgerðin gekk vel, og ef almenningur er ekki sáttur… þá átti aðgerðin sér aldrei stað. Í versta falli þá minnkar atvinnuleysi á Íslandi í 3 ár á kostnað ESB.

En aftur að yfirráðum…

Eitt af því sem skiptir miklu máli í upphafi samninga er að skilgreina nákvæmlega hvað er verið að semja um. Hvernig eru hugtök skilgreind, og hvar er rammi samningana dreginn. Mér er því spurn, hvað þýðir yfirráð og eru allir sammála um skilgreininguna?

Tökum nokkur dæmi:

1) Selja fótbolta. Að selja boltatuðru er mjög þægilegt dæmi um hreina eignatilfærslu. Eftir sölu (og fulla greiðslu) á boltanum hafa öll réttindi boltans færst á nýjan einstakling. Að því gefnu að boltinn hafi verið í eðlilegu og upplýstu gæðaástandi, þá eru litlar sem engar kröfur sem nýr eigandi getur gert á hinn fyrri við slys. Einnig getur eldri eigandi ekki gert miklar kröfur á notkun boltans eftir sölu. Í þessu dæmi er orðið “yfirráð” mjög lýsandi.

2) Kvótakerfið. Hérna er dæmið nokkru flóknara. Ríkið hefur útdeilt kvóta sem hefur í för með sér veiðiréttindi, en veiðiréttindin eru einungis hlutfall af heildarréttindum. Við skulum setja til hliðar hvernig kvótanum var útbýtt í upphafi, og skoða bara stöðuna eins og hún er í dag. Kvótaeigendur hafa vissulega réttindi, og það má segja að þeir hafi yfirráð yfir því hvar, hvenær og hvernig þeir veiða – innan lagaramma, sem aftur setur þeim leikreglur um það hvar, hvenær og hvernig þeir mega veiða. En innan rammans hafa þeir yfirráð – en að sama skapi hefur ráðuneytið yfirráð því veiðiheimildir eru endurskoðaðar, og Alþingi hefur yfirráð því réttindi og framsal kvóta er skilgreint í lögum. Þessu til viðbótar eru mörg sjávarútvegsfyrirtæki á grafarbakkanum, fjarstýrt af erlendum kröfuhöfum á tortólaeyjum sem eiga tilkall til hvers einasta hagnaðareyris um ókomin ár. Þetta eru aðstæður þar sem margir aðilar hafa réttindi, nokkrir hafa skyldur – og réttindavefurinn er á allt of háu flækjustigi til að við getum notað orðið “yfirráð” til að lýsa réttindum eins aðila.

Í mínum huga er orðið “yfirráð” mjög slæmt slæmt orð (og forræði er álíka slæmt). Þetta orð gefur til kynna dæmi nr. 1 hér að ofan, þegar reyndin er miklu nær dæmi nr. 2. Síðara dæmið var alls ekki tekið sem víti til varnaðar – sem bölsýn sem við eigum að forðast, heldur til að lýsa eðlilegu viðskiptaumhverfi. Fyrirtæki verða til, þau fá hluthafa, lán, starfsmenn og viðskiptavini – sum þeirra deyja, önnur lenda í öndunarvél en vonandi munu flest blómstra. Ég trúi því að sem mest frelsi í viðskiptum leiði til hagkvæmi sem við getum ekki miðstýrt (kínverski kommúnistaflokkurinn er reyndar ósammála mér). Að sjálfsögðu verður að setja leikreglur s.s. stöðva markaðsmisnotkun og lágmarka skaða þjóðfélagsins þegar einstök fyrirtæki fara á hausinn (þetta er efni í annan póst) – en að öllu jöfnu þá eru hæfastir til reksturs sem hafa frelsi og beinan fjárhagslegan kvata.

Hvaða réttindi skipta máli?

Að ýta orðinu yfirráð til hliðar leysir ekkert vandamál, það er bara byrjunin. Það þarf samt að skilgreina hvernig við viljum skipta réttindum á milli Alþingis, ráðuneyta, Evrópusambandsins, bænda, orkuframleiðenda og kvótaeigenda – svo nokkur dæmi séu nefnd.

Tökum sem dæmi orkugeirann. Ég vil líta á nokkra lykilþætti, og skoða þá með tilliti til þess hver á að taka ákvörðun? Ég er ekki að leyta að svari við þessum spurningum, heldur einungis ákveða hver skal svara þeim.

1. Orkuverð. Er þetta eitthvað sem við viljum setja í sjálfsvald hvers fyirirtækis? Á venjulegum markaði myndi ég segja hiklaust já, en orkufyrirtæki hafa marga eiginleika náttúrulegrar einokunar (e. natural monopolies) sem þýðir að það verða mjög fáir aðilar á markaðinum, og fákeppni á hverju svæði. Þetta getur leitt til mjög hás orkuverðs, jafnvel þó samkeppni sé opin öllum þá er kostnaður við að byrja nýtt orkufyrirtæki of hár. Það mætti því alveg skoða að takmarka orkuverð við einhverskonar vísitölu frá Landsvirkjun (t.d. 20% frávik), einnig mætti líka skoða árlega endurskoðun á starfsháttum og uppbyggingu. Í öllu falli, þá þarf bara að ákveða eitt – hver tekur þessa ákvörðun? Iðnaðarráðuneyti Íslands eða einhver annar?
2. Nýtingarmagn / stærð virkjunar og stærð núverandi nýtingasvæða. Hversu mikið mega orkufyrirtæki stækka núverandi aðstöðu og virkjanir? Hver tekur þessa ákvörðun – Iðnaðarráðuneyti Íslands eða einhver annar?
3. Úthlutun nýrra nýtingarsvæða. Hver tekur ákvörðun um að úthluta nýjum virkjunarsvæðum og hvaða svæðum er úthlutað – Iðnaðarráðuneyti Íslands eða einhver annar?
4. Hvaða ferli skal fylgja við úthlutun? Þarf að fara í gegn um umhverfismat, skal auglýsa í 6 mánuði, hvar skal auglýsa, hverjar eru fjárhagskröfur etc. Hver tekur þessa ákvörðun – Iðnaðarráðuneyti Íslands eða einhver annar?
5. Skyldur orkufyrirtækja varðandi umhverfisvernd. Hvað þurfa orkufyrirtæki að gera fyrir umhverfið, hverjar eru skyldur þeirra? – hver tekur þessa ákvörðun? Umhverfisráðuneyti Íslands eða einhver annar?
6. Ákvörðun leyfis og gjalda. Hver ákveður hvað orkufyrirtæki þurfa að borga mikið á ári til að nýta auðlindina, er þetta uppboð, fast verð, endurskoðað á 10 ára fresti? – hver tekur þessa ákvörðun? Iðnaðarráðuneyti Íslands eða einhver annar?
7. Hvert renna leyfisgjöld? Renna þau í ESB sjóð eða til Íslands, nú ef þau renna til ESB fær Ísland einhverja feita summu í staðin? Það þyrfti ekkert að vera svo slæmt fyrirkomulag að ESB borgaði 100milljarða á ári til Íslands og fengi allan hagnað næstu 20 ár.. Ég hef enga skoðun hér, það eina sem skiptir máli er – hver tekur þessa ákvörðun? Iðnaðarráðuneyti Íslands eða einhver annar?
8. Hver er kaupandi? Mega bara Íslendingar semja um nýtingarrétt á orkuauðlindum Íslands, hvað er Íslendingur? Er t.d. sonur minn sem hefur tvöfalt ríkisfang Íslendingur? Er Íslenskt fyrirtæki sem skuldar 50x væntan hagnað næstu 10 ára til erlendra kröfuhafa raunverulega íslenskt? Eru íslendingar með aðsetur í Lúxemburg og bankareikning á Cayman eyjum íslendingar? Persónulega finnst mér að allir megi kaupa því þannig fæst rétt kaupverð og það tryggir réttláta úthlutun. Við eigum bara að skilgreina öll okkar markmið í söluferlinu (nr. 1-7 að ofan), og þá þarf ekki að búa til aðskilnaðarstefnu. Það er rangt að láta fólk af öðrum hörundslit sitja aftast í strætó – það á að skilgreina markmið, setja lög og framfylgja þeim.

Eins og sést þá er þetta ekki einfalt mál. Þegar ég hugsa um lykilþætti þá finnst mér að atriði 2, 3 og 6 eigi að vera ákveðið af Íslensku ráðuneyti. Umhverfisráðuneyti íslands gæti bætt við atriði nr. 5 sem væri þó í grunninn skilgreint af ESB. Mér er það að meinlausu þó ESB ákveði hina þættina, því þeir munu ákveða einhvern lagaramma sem verður sameiginlegur fyrir öll orkufyirtæki í Evrópu. Ég get ekki séð að Iðnaðarráðuneytið Íslands sé endilega hæfara en ESB til að ákveða hvaða ferli skal fylgja (nr. 4), og afhverju við ættum að vilja eyða pening í að smíða sérstakt íslenskt ferli. Sama með nr. 1 – þetta er eitthvað sem er vandamál út um alla Evrópu, það er bara ágætt að láta skriffinnana í Brussel leysa þetta í eitt skipti fyrir öll. Nr. 7 skiptir litlu máli svo lengi sem Ísland fær sanngjarna endurgreiðslu. Ef við höldum fullum réttindum nr. 2, 3 og 6, með sterkri íhlutun á öðrum atriðum – þá erum við enn leyfisveitendur. Hvort við höfum yfirráð er mun flóknari spurning. Ég myndi jafnveg halda því fram að við höfum tæpt yfirráð í dag (því það gæti þurft að beita eignaupptöku til að endurskilgreina kerfið).

Svo kann vel að vera að þjóðin eða Alþingi sé ósammála minni greiningu að ofan, en það er líka mjög gott – það skiptir mestu máli er að ná samstöðu um ofantalin (og fleiri) atriði. Þessi atriði, ásamt regluverki Evrópusambandsins setja síðan samninganefndum línurnar.

Vissulega er þessi umræða ofboðslega löng og mjög leiðinleg. Það er miklu þægilegra að nota orðið “yfirráð”. En við verðum að gæta þess að ofureinföldun getur því miður leitt af sér sleggjudóma. Það er ekki réttlætanlegt að telja almenningi trú um að Írak hafi lagt hönd á plóg í árásum á tvíburaturnana í New York, jafnvel þó það leiði til stuðnings á stríðinu. Það er heldur ekki gott ef sleggjudómar myndu leiða til höfnunar á góðum samningi.

Gætum þess að umræðan snúist ekki um yfirráð, landráð, forræði og önnur stóryrði – við skulum skilgreina samningsmarkmið og taka upp skurðhnífinn.

Í allri umræðunni um Magma þá finnst mér eitt gleymast – það er alger vitleysa að útiloka ákveðinn hóp útlendinga frá því að fjárfesta á Íslandi.

Ég ætla að ýta til hliðar hvort sala á auðlindum þjóðarinnar sé góð, eða hvort það var fengið rétt verð. Ef til vill var borgað allt of lágt verð, en mínar áhyggjur beinast að lögunum sem hópur fólks vill nýta til að bjarga slæmum samningi.

Skoðum aðeins lögin varðandi fjárfestingar í orku og sjávarútvegsfyrirtækjum. Upphaflega voru sett lög sem meinuðu (eða takmörkuðu) útlendingum að fjárfestinga í viðkomandi atvinnuvegum. Síðar þá gekk Ísland í EES og þá þurfti að endurskoða lögin. Ég ætla ekki að skoða hversu fáránleg lögin eru eftir þá endurskoðun – heldur ætla ég að skoða upprunalegan tilgang.

Af einhverri ástæðu heldur löggjafinn að það sé betra fyrir þjóðfélagið að meina útlendingum að fjárfesta í ákveðnum atvinnugeirum… En er það raunverulega rétt?

Mögulega eru tvær ástæður fyrir að Íslenskir fjárfestar séu betri.
A) Ágóðanum verður frekar eytt í íslensku hagkerfi
B) Hliðarmarkmið íslenskra fjárfesta eru betri fyrir Ísland

Lítum á fyrri fullyrðinguna. Það þarf ekki annað en að skoða nokkur nærtæk dæmi til að sjá að þetta er hæpin fullyrðing. Hvað með fyrrverandi eigendur Íslensku bankana – Geymdu þeir allan sinn pening á Íslandi, eyddu þeir peningnum á Íslandi? Voru fjárfestingar þeirra góðar fyrir íslenskt hagkerfi? Án þess að svara þessum spurningum, þá geta líklega allir verið sammála að það er ekkert augljóst að erlendir fjárfestar hefðu verið verri fyrir íslenskt hagkerfi.

Auðvitað má finna gagndæmi, um fjárfesta sem hafa það að markmiði að eyða hagnaði sínum á Íslandi – eða endurfjárfesta á Íslandi… en það er gjörsamlega fáránlegt að setja lög sem meina útlendingum að fjárfesta bara vegna þess að sumir íslenskir fjárfestar munu endurfjárfesta (eða eyða) hagnaðinum á Íslandi. Mun betra væri að búa til skattaumhverfi, eða einhverskonar hvatakerfi, sem ýtir undir endurfjárfestingu á Íslandi. Tildæmis mætti ákveða að öll fyrirtæki í sjávarútvegi og orkumálum verða að vera skráð í íslenska kauphöll í íslenskum krónum – fjárfestar þeirra verða að borga X% skatt ef bréfin eru seld og hagnaði breytt í erlenda mynt innan 5 ára… en engin skattur ef hagnaður er endurfjárfestur á íslandi. Einni mætti setja reglur sem kveða á um innkaup þessara fyrirtækja (þau fá afslátt ef aðföng þeirra eru íslensk).

Síðari fullyrðingin (hliðarmarkmið íslenskra fjárfesta séu betri fyrir Ísland) gerir ráð fyrir því að Íslenskir fjárfestar séu líklegri til að stýra fyrirtækjunum þannig að íslenskt hagkerfi græði meira.

Fjárfestar setja pening í fyrirtæki til að fá arðsemi. Í sumum tilfellum eru fjárfestar einnig með önnur markmið, og þar virðist íslenski löggjafinn halda því fram að íslenskir fjárfestar séu alltaf með betri markmið fyrir Ísland. Þetta er hæpið, vægast sagt mjög hæpið. Það er ekkert sem segir að persónuleg markmið íslenskra fjárfesta séu alltaf jákvæð fyrir íslenskt hagkerfi. Þeir kunna vel að hafa persónuleg markmið að knésetja fyrrverandi keppinauta eða gamla féndur, eða þeir kunna að hafa markmið að ná yfirráðum í ákveðnum atvinnugreinum (t.d. ná einokun í endursölu eða fjölmiðlun). Þó er rétt að benda á að erlendir fjárfestar eru oft með persónuleg markmið – en getum við virkilega fullyrt að erlendir fjárfestar séu að jafnaði með svo slæm markmið að það sé nauðsynlegt að meina þeim aðgang?

Svo má auðvitað segja að erlendir aðilar séu líklegri til að flytja starfsemi fyrirtækja erlendis – en þar er tvennt sem þarf að hafa í huga. 1) Ef fjárfestar telja að höfðustöðvar fyrirtækja séu best fluttar í önnur lönd, þá munu þeir taka þá ákvörðun byggða á væntum ágóða – ekki fæðingarstað. 2) Ef einhver fyrirtæki eru föst á Íslandi þá eru það orku- og fiskvinnslufyrirtæki.

Til viðbótar er rétt að taka tvennt fram. Í fyrra lagi þá fæst lægra verð fyrir vörur þegar mengi mögulegra kaupenda er takmarkað. Hið síðara er að fjárfestingar erlendra aðila hafa í för með sér kaup á íslenskum krónum sem styrkir gengið.

… að lokum má ekki gleyma því að lögin voru endurbætt, og nú er litið á alla innan EES sem Íslendinga. Spánverjar eru góðir, Kanadabúar eru vondir (sem fjárfestar á Íslandi).

Ef til vill átti aldrei að selja/leigja orkuauðlindirnar, og ef til vill ætti að setja auðlidagjald á fist og orku – en framangreind lög voru ekki skrifuð til að leysa það vandamál. Það er verið að beita slæmum lögum til að ná fram réttlæti sem þeim var aldrei ætlað að ná.

Einhverntíman munum Ísland opna fyrir gjaldeyrisviðskipti á ný. Í slíku hagkerfi hafa peningar ekkert þjóðerni – og fjárfestar, með eignarhaldsfélög um allan heim, hafa litla þjóðerniskennd. Hvað græðum við þá á innlendu (Evrópsku) eignarhaldi?

Við skulum henda allri löggjöf í ruslið sem ýtir undir einangrun eða útlendingahatur. Við skulum frekar setja lög sem útfæra hvernig við viljum ráðstafa eigum þjóðarinnar.